Jouw overgrootvader was een zigeuner. Sta daar op 4 mei even bij stil.
Jouw overgrootvader, mijn opa, was een zigeuner. Stel je voor, een woonwagen achter een paard, met een heel groot gezin erin. Reizend als onderdeel van een grotere groep van dezelfde soort families.
LS,
Jouw overgrootvader, mijn opa, was een zigeuner. Stel je voor, een woonwagen achter een paard, met een heel groot gezin erin. Reizend als onderdeel van een grotere groep van dezelfde soort families. Mijn opa was de jongste van 13 broers en zussen, een flinke ploeg dus.
Hij vertelde vaak een verhaal over hoe zijn vader (mijn overgrootvader) de zigeunerfamilie had weggeleid van de Duitsers tijdens de oorlog. Ik heb dat verhaal heel erg vaak gehoord, en het werd door de jaren een soort familiecanon. Het verhaal gaat ongeveer zo:
Tijdens de oorlog hebben de Duitsers alle zigeuners (of reizigers zoals ze zichzelf toen liever noemden) bijeengedreven op grote velden. De familie van mijn opa onder leiding van mijn overgrootvader, heeft van de Duitsers de instructie gekregen om te blijven staan met de wagens op een groot veld, om later te worden weggevoerd naar een andere centrale locatie. Zoals ik het verhaal te horen heb gekregen moet dit ergens in de regio Utrecht zijn geweest.
Er is een moment dat mijn overgrootvader besluit om van dat veld weg te rijden omdat hij het niet vertrouwt. Samen met het grote gezin, waaronder mijn opa als klein kind, rijden ze ‘s nachts van het veld weg met paard en wagen, al dan niet met een paar andere wagens.
In sommige versies van dit familieverhaal is er ook nog geschoten door soldaten of agenten op de woonwagens van de vluchtende families, maar er is geen manier voor mij om te weten wat hiervan precies allemaal waar is. Ik weet dat zigeuners en mijn opa in het bijzonder, een verhaal best een beetje mooier konden maken, of meerdere verhalen bij elkaar in een blender konden gooien. Het maakte het allemaal niet minder spectaculair. Met fascinatie heb ik telkens weer geluisterd.
Als opgroeiend kind, wist ik niet echt wat dit allemaal impliceerde, maar het verhaal hoorde gewoon bij opa. Ik heb het letterlijk meer dan tientallen keren gehoord, in steeds verschillende settings, steeds weer een klein beetje anders.
Als jong volwassene raakte ik meer verdiept in de Tweede Wereldoorlog, en in mijn fascinatie voor de geschiedenisfeiten van WO2 kwam ik ook vanzelf een keer op het onderwerp van de Nederlandse Zigeunerrazzia.
Er zijn verschillende goede bronnen hiervoor, maar een van de meest recente en indrukwekkende is die van Pointer uit 2021 (https://pointer.kro-ncrv.nl/zigeunerrazzia)
De korte samenvatting van de Nederlandse Zigeunerrazzia is als volgt: Alle zigeuners werden, op last van de burgemeesters en politie, bijeengedreven op grote velden verdeeld over Nederland. Om vervolgens op treinen te worden gezet naar vernietigingskampen.
Wat duidelijk wordt hoe meer je erover leest is het gemak waarmee de Nederlandse maatschappij meewerkte aan de vernietiging. De wijkagent gaf net zo makkelijk zigeuners aan bij de Duitsers, als hij vertelde waar je lekker kon eten in de buurt. Iedereen wilde er gewoon vanaf, van die onrendabelen. En dit was een mooie oplossing! We maken gewoon van de nood een deugd. We zijn dan wel bezet, we zijn in elk geval van de zigeuners af.
Volgens sommige verslagen werden er zo enthousiast zigeuners aangeleverd voor vernietiging door de Nederlandse burgerij, dat zelfs de Duitsers af en toe achter hun oren moesten krabben. Zo zijn er ook voorbeelden van Duitsers die aangewezen zigeuners terugstuurden, omdat het helemaal geen zigeuners waren, maar gewoon een lastpak uit de buurt die bijvoorbeeld door de postbode was overgedragen voor verwijdering. Dat is nog eens gek, als je er over nadenkt.
Zo leerde ik dus op veel latere leeftijd pas dat het familieverhaal van mijn opa, overeenkwam met de feiten zoals ze nu bekend zijn. De Zigeunerrazzia staat nu gelukkig redelijk duidelijk in de Nederlandse geschiedenisboeken, maar dat alles pas zeer recent. Wat een trieste realisatie is, is dat bijna iedereen die is blijven staan op die velden is vermoord. Helemaal gewist van de aardse geschiedenis.
Omdat veel zigeuners leefden zonder paspoort of registratie bij de overheid. Is er vaak niet eens een feitje van hun bestaan terug te vinden. De schattingen van de aantallen zigeuners die op deze manier vermoord zijn, worden afgerond op honderdduizendtallen. Dat zegt volgens mij genoeg over wat er eigenlijk nog maar van bekend is. Woonwagens zijn vernietigd, foto’s zijn er heel erg weinig. Er zijn alleen nog verhalen die aan elkaar zijn doorverteld. Daarom vertel ik het nu ook aan jou. Opdat wij niet vergeten...
Wat kan je hier nou van leren? Jammer genoeg niet zo veel positiefs denk ik… Zoveel mensen hebben al geprobeerd betekenis te geven aan de verschrikkelijkheden van de oorlog. Het is een van de grote vraagstukken van de geschiedenis geworden. Wat ik wel weet is dat wat wij vandaag beschaving noemen, flinter-fucking-dun is. En dat de mensen met wie je in de rij staat bij de bakker je zo in een trein stoppen naar een vernietigingskamp vanwege je afkomst, als de context het zou toelaten. Iets anders geloven is gewoon de feiten ontkennen. Denk daar nog maar eens aan, als je mensen slecht hoort spreken over asielzoekers, marokkanen, homo’s of het maakt niet uit welke minderheid. Er was een tijd lieve schat, niet zo heel erg lang geleden, dat hele familiestambomen zijn uitgeroeid omdat men toen ook slecht dacht over mensen zoals jij en ik.
xu
Rody
PS: Je wist het hopelijk al, maar je familie is het enige is waar je echt op kan bouwen in tijden van nood. Wie anders sluipt er met jou langs de soldaten, in een poging jou een toekomst te gunnen die anders niet zou bestaan? Hieronder wat foto’s:
